Cách nhìn mới về xơ vữa động mạch

KỲ I: SỰ HÌNH THÀNH XƠ VỮA ĐỘNG MẠCH VÀ NHỮNG NGUY CƠ

Xơ vữa động mạch chỉ diễn ra tại các động mạch lớn và vừa, không diễn ra ở các động mạch có áp lực thấp như động mạch phổi, hay ở các động mạch nhỏ và tĩnh mạch. Đây là nguyên do gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm, nhất là là bệnh động mạch vành và bệnh mạch máu não.

Xơ vữa động mạch là hiện tượng dày và cứng lên của thành các động mạch có khẩu kính lớn và trung bình, là nguyên do gây nên thiếu máu cục bộ cơ tim, các cơn đột qụy do thiếu máu cục bộ não (nhồi máu não), bệnh mạch máu ngoại biên, phình động mạch chủ bụng... Trước hết vì 1 lý do nào đó làm cho các tế bào nội mạc động mạch bị tổn thương, mất chức năng bảo vệ thành mạch. Nguyên nhân gây tổn thương tế bào nội mạc có thể do ảnh hưởng của dòng máu có áp lực cao thường xuyên tác động tới như: trong bệnh nâng cao huyết áp, do ảnh hưởng của thuốc lá, 1 số thuốc và hóa chất, thức ăn, rối loạn lipid máu, nhiễm khuẩn và virút, các nhân tố miễn dịch...

Khi bị tổn thương, các tế bào nội mạc tại chỗ mất khả năng tiết ra prostacyclin. Tiểu cầu ngay thức thì tách ra khỏi dòng máu để tập trung về chỗ đó và kết dính lại, phóng thích ra nhiều chất trong đó có nhân tố nâng cao trưởng, yếu tố này kích thích sự di chuyển của các tế bào cơ trơn tại lớp trung mạc ra lớp nội mạc và phát triển mạnh ở đó. Các bạch cầu đơn nhân từ dòng máu cũng tới ngay chỗ tổn thương và được chuyển dạng thành đại thực bào. Các đại thực bào này “ăn” các LDL-C và phát triển thành các “tế bào bọt” tích đầy mỡ. Đến lúc quá tải, các tế bào này bị vỡ và đổ cholesterol ra ngoài làm cho lớp dưới nội mạc dày lên tạo nên các vạch lipid hay các mảng xơ vữa đặc trưng của bệnh.

Xơ vữa động mạch hình thành từ khi nào?

Tỉ lệ bị xơ vữa động mạch liên quan trực tiếp tới tuổi. Một số nghiên cứu cho thấy quá trình xơ vữa động mạch có thể xảy ra từ rất sớm trong những năm trước hết của đời người, thậm chí có tác chất lượng kém còn thấy hiện tượng xơ vữa động mạch xuất hiện ở ngay trong thời kỳ bào thai. Các tổn thương trung gian được hình thành vào những năm 30 của đời người và từ 40 tuổi đã hình thành các mảng xơ vữa thực sự và có thể gây ra các biến chứng hiểm nguy như nhồi máu cơ tim. Từ 50 tuổi trở đi, quy trình xơ vữa động mạch tiếp diễn tiến triển trở nên trầm trọng hơn và gây ra các biến chứng như bệnh mạch máu ngoại biên, bệnh mạch máu não... Có đến 17% người dưới 20 tuổi bị xơ vữa động mạch, tỉ lệ này là 37% tại người có độ tuổi từ 20 - 29, 60% tại người có độ tuổi từ 30 - 39, 71% ở người có độ tuổi từ 40 - 49 và 85% tại người có độ tuổi từ 50 trở lên.

Cholesterol là gì?

Cholesterol (hay mỡ trong máu) là chất béo dính giống như sáp được tạo ra từ gan để phục vụ nhiều chức năng cần thiết trong cơ thể. Cơ thể chúng ta cần cholesterol để:

- Duy trì thành của tế bào được khỏe mạnh.

- Tạo kích thích tố để giúp quá trình thảo luận các chất trong cơ thể.

- Tạo vitamin D nhu yếu cho cơ thể qua ánh sáng mặt trời.

- Tạo mật xanh (bile axít) để yểm trợ việc tiêu hóa chất béo.

Tuy nhiên, đôi khi cơ thể chúng ta tạo ra nhiều cholesterol hơn nhu cầu chúng ta cần. Thêm về đó, những thức ăn hằng ngày của chúng ta như: thịt, xúc xích, patê, lòng đỏ trứng, thức ăn chiên xào, thức ăn chế biến, bánh ngọt và các sản phẩm từ sữa... đều có chứa cholesterol. Mức độ cholesterol cao trong máu có thể làm tắc nghẽn mạch máu và làm tổn thương các bộ phận nhu yếu trong cơ thể như tim (bệnh nhồi máu cơ tim, nghẽn mạch vành tim) và não (tai biến mạch máu não).

Các loại mỡ cholesterol:

- Cholesterol lipoprotein mật độ cao (HDL) được gọi là cholesterol tốt, nó giúp loại bỏ các chất béo ra khỏi cơ thể thông qua gan. Nếu quý vị có 1 mức độ HDL cholesterol cao trong máu, nguy cơ mắc bệnh tim sẽ được giảm.

- Cholesterol lipoprotein tỉ trọng thấp (LDL) được biết tới là cholesterol xấu, bởi vì nó có thể dẫn đến sự gia tăng cholesterol trong động mạch. Nếu quý vị có hàm lượng LDL cholesterol cao trong máu, nguy cơ mắc bệnh tim tăng lên.

- Triglyceride là một loại chất béo trung tính trong máu.Nếu cả hai lượng triglyceride và LDL đều cao, nguy cơ bệnh nhồi máu cơ tim(heart attack) và tai biến mạch máu não(stroke) càng cao.

Béo phì

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định nghĩa béo phì là tình trạng tích lũy mỡ quá mức và không thông thường tại một vùng cơ thể hay toàn thân đến mức ảnh hưởng tới sức khỏe. Béo phì là tình trạng sức khỏe có nguyên nhân dinh dưỡng. Thường thường 1 người trưởng thành khỏe mạnh, dinh dưỡng hợp lý, cân nặng của họ dao động trong giới hạn nhất định. “Cân nặng nên có” của mỗi người thường ở vào độ tuổi 25 - 30. Hiện nay, WHO thường sử dụng chỉ số khối cơ thể (Body Mass Index- BMI) để nhận định tình trạng gầy béo.

Người bị béo phì ngoài thân hình phì nộn, nặng nề, khó coi... còn có nguy cơ mắc nhiều bệnh như: rối loạn lipit máu, nâng cao huyết áp, sỏi mật, đái tháo đường,xương khớp... và ung thư.

Hiện nay tình hình thừa cân và béo phì đang tăng lên với tốc độ báo động không những tại các quốc gia phát triển mà ở cả các quốc gia đang phát triển. Đây thật sự là mối đe dọa tiềm ẩn trong tương lai. Tại các nước đang phát triển béo phì tồn tại đồng thời với thiếu dinh dưỡng, gặp nhiều tại thành phố hơn tại nông thôn. Ở Việt Nam tỉ lệ thừa cân và béo phì khoảng 5,6%, 6,5% tại các thành phố lớn; 10,7% ở lứa tuổi 15 - 49 và 21,9% tại lứa tuổi 40 - 49. Tỉ lệ béo phì tại trẻ học sinh tiểu học Hà Nội là 4,2% (2013) và 12,2% tại TP.HCM (2013).

Béo phì là điều kiện sức khỏe mà trong đó lượng chất béo trong cơ thể tích lũy quá nhiều đến mức mà nó gây những ảnh hưởng xấu tới sức khỏe. Nó được xác định bằng chỉ số BMI và hơn nữa là được đánh mức giá qua sự phân bố mỡ thông qua tỉ lệ eo - hông và tổng các yếu tố rủi ro vào tim mạch. BMI có quan hệ gần gũi với tỉ lệ mỡ trong cơ thể và tổng lượng mỡ trong cơ thể.

BMI được tính bằng cách chia cân nặng (kg) cho bình phương chiều cao (mét) theo công thức:

Với W là cân nặng và H là chiều cao.

KỲ II: NHỮNG ĐIỀU KHÔNG THỂ ĐANG TRỞ THÀNH CÓ THỂ

PGS.TS. NGUYỄN HOÀI NAM

(Phó Chủ Tịch Hội Phẫu thuật lồng ngực và Tim mạch TP.HCM)